اين‌كه چگونه هنگام « نقل » رعايت اصل داستان و حفظ معانى و گاه حتى رعايت الفاظ متون اصلى را مىكرده‌اند ، در كتاب حماسه‌سرايى در ايران ( اثر دكتر ذبيح إله صفا ) بحث كافى شده است . تصرّف شاعران در اين‌گونه داستانها ، آراستن معانى به الفاظ زيبا و تشبيهات بديع و اوصاف دل‌انگيز ، يعنى آرايشهاى ظاهرى و معنوى است ، و علاوه‌براين در مقدمه كتاب و آغاز و انجام فصلها ، نيز گاه سخنانى از خود دارند ، فخر الدين اسعد ، در مقدمات داستان بر همين طريق رفت ؛ ليكن از آن پس از روايات كتبى و شفاهى دربارهء اين داستان استفاده كرد و نسج سخن بر منوالى است كه نمىتوان تصور كرد كه تصرفات بسيارى در آن كرده باشد . متن پهلوى كتاب ، چنان كه فخر الدين اسعد گفته ، فاقد آرايشهاى لفظى و معنوى است و شاعر در آن تشبيهات و استعارات زيبا به كار برده ؛ كلام فخر الدين اسعد در همه‌جا در كمال سادگى و روانى است و در نتيجه تأثير متن پهلوى ويس و رامين ، بسيارى از كلمات و تركيبات پهلوى را به شعر خود راه داده است . مانند « دژخيم » و « دژپسند » و « دژمان » كه در دو بيت ذيل به معنى ، بدخو ، بدخواه و بدانديش است : مگر دژخيم ويسه دژپسند است * كه ما را اينچنين در غم فكنده است چو شاهنشه زمانى بود دژمان * به خشم اندر ، خرد را بُرد فرمان ويس و رامين از باب آنكه بازماندهء يك داستان كهن ايرانى است و از آن‌روى كه ناظم آن به بهترين نحو از عهدهء نظم آن برآمده و اثر خود را با رعايت جانب سادگى به زيور فصاحت و بلاغت آراسته است ، به زودى مشهور و مورد قبول واقع شد ؛ لكن چون در برخى از موارد ، مطلب ، دور از موازين اخلاقى و اجتماعى محيط اسلامى ايران است ، از دورهء غلبهء عواطف دينى در ايران و نيز پس از سروده شدن منظومه‌هاى نظامى و مقلدان وى ، از شهرت و رواج آن تا حدى كاسته و نسخ آن كمياب شد . . . » « 1 » به عقيدهء پروفسور « مينورسكى » و دكتر محجوب و عده‌اى از صاحبنظران ، منظومهء ويس و رامين در حدود 9 قرن پيش ، يعنى 50 سال پس از آنكه فردوسى شاهنامه را به پايان رسانيده ، پرداخته شده است . اصل پهلوى و زمينهء جغرافيايى داستان ، اسامى شخصيتها و اماكن ، طرز حكومت و اوضاع كلى جامعه ، طرز عشقبازى و ازدواج ( زناشويى خواهر و برادر ) به‌طورىكه در ويس و رامين توصيف شده ، با هيچيك از ادوار

--> ( 1 ) . نقل به اختصار از تاريخ ادبيات در ايران ، ج 2 ، ص 370 به بعد . همچنين نگاه كنيد به لغت‌نامه دهخدا ، ف ، ص 76